Somatisch: betekenis, en wat somatische therapie bij trauma doet

Spanning in je schouders na een zware week, een knoop in je maag als je aan een nare gebeurtenis terugdenkt. Dat je lichaam reageert op wat je meemaakt, merkt bijna iedereen wel eens. Daar draait het om in de somatische psychologie. In deze blog leggen we uit wat somatisch betekent, wat somatische therapie is en hoe je lichaam (somatisch) betekenis geeft aan signalen uit je omgeving.

Wat betekent somatisch

Soma betekent ‘lichaam’ in het Grieks, dus somatisch betekent ‘van het lichaam’. Het wordt meestal gebruikt in verband met gezondheid. In de medische wereld staat somatisch tegenover psychisch: een somatische klacht is een lichamelijke klacht. Bij psychosomatisch gaat het om lichamelijke klachten waarbij psychische factoren zoals stress een rol spelen.

Het woord psychosomatisch kreeg in de loop der jaren een negatieve bijklank. Veel mensen hoorden er ‘het zit tussen je oren’ in, alsof hun klachten niet echt waren. Artsen gebruiken het daarom minder vaak en spreken liever over lichamelijke klachten waarvoor geen duidelijke oorzaak is gevonden. In de psychologie kom je somatisch vooral tegen in de somatische psychologie, die kijkt naar hoe lichaam en geest samen reageren op wat je meemaakt.

Wat heeft somatiek te maken met traumaverwerking?

Laten we kijken naar de rol die de verschillende systemen van lichaam en geest spelen in je overleving. Je geest en lichaam werken samen om evenwicht en stabiliteit te bereiken. Homeostase is de technische term die deze evenwichtstoestand beschrijft. Als de balans in een systeem op de een of andere manier omslaat, zal je lichaam je dat laten weten.

Sensorische neuronen creëren een gevoel dat je vertelt dat er iets mis is. Vervolgens krijg je de drang om het probleem op te lossen. Deze drang signaleert motorneuronen dat er enige vorm van actie nodig is.

Je geest en lichaam bieden samen de middelen om gevaar te voelen en de acties om je ertegen te beschermen, zodat de homeostase bewaard blijft. Dat doet ertoe, omdat homeostase de manier is waarop je lichaam zijn belangrijkste doel bereikt: overleven.

Trauma verstoort het evenwicht en de stabiliteit

Het grote succes van het boek The Body Keeps the Score van psychiater Bessel van der Kolk laat zien dat steeds meer mensen beseffen dat trauma diep ingrijpt, ook lichamelijk. Toch is somatische therapie nog lang niet zo bekend en zo goed onderzocht als cognitieve gedragstherapie (CGT) en aanverwante technieken.

Het begrip trauma is breed. Het varieert van geestelijk tot lichamelijk trauma. Je hoeft geen oorlogssituatie te hebben meegemaakt. Het gaat eigenlijk om alle ingrijpende gebeurtenissen die onverwerkt blijven. Je brein en lichaam blijven dan langdurig in een staat van stress.

Wat is somatische therapie?

Somatische therapie onderzoekt hoe het lichaam diep pijnlijke ervaringen uitdrukt. Lichaam en geest worden daarbij samen aangesproken om te helpen bij het herstel na trauma. Het uitgangspunt is dat je stress en spanning ook merkt in je spieren, je ademhaling en je houding.

De meeste mensen hebben waarschijnlijk nog nooit van somatische therapie gehoord, in tegenstelling tot andere mind-body-benaderingen zoals mindfulness-meditatie, mindfulness-based stress reduction (MBSR) en mindful self-compassion (MSC).

Het is een behandeling die zich richt op het lichaam en hoe emoties in het lichaam verschijnen. Somatische therapieën gaan ervan uit dat ons lichaam ervaringen en emoties vasthoudt en uitdrukt, en dat traumatische gebeurtenissen of onopgeloste emotionele problemen daarin als het ware ‘vast’ kunnen komen te zitten.

Wie heeft er baat bij somatische therapie?

Somatische therapie heeft tot doel de lading van zulke emoties te verminderen en pijn en andere uitingen van stress te verlichten, zoals een verstoorde slaap of moeite met concentreren.

Dit soort klachten kunnen voortkomen uit verschillende aandoeningen en omstandigheden. Somatische therapie wordt onder meer ingezet bij:

• Posttraumatische stressstoornis (PTSS)
• Verdriet
• Depressie
• Spanning
• Vertrouwens- en intimiteitsproblemen
• Problemen met het gevoel van eigenwaarde

Angst kan leiden tot spierspanning, vooral in de nek, schouders, kaak en rug. Het kan veel ongemak, pijn, stijfheid en problemen met dagelijkse activiteiten veroorzaken. Als je chronische angst ervaart, is het bijna alsof je je voet steeds op het gaspedaal houdt.

Bij posttraumatische stress is het goed om te weten welke behandelingen het best onderzocht zijn. Dat zijn psychotherapieën zoals cognitieve gedragstherapie en EMDR. Somatische therapie wordt vaak gezien als aanvulling, bijvoorbeeld voor mensen die veel spanning in hun lijf voelen of moeite hebben om over wat ze hebben meegemaakt te praten.

Waarin verschilt somatische therapie van gesprekstherapieën?

Gesprekstherapieën zoals cognitieve gedragstherapie beginnen meestal bij je gedachten. Mensen worden aangemoedigd zich bewust te worden van verontrustende gedachten en gedragspatronen en die stap voor stap te veranderen.

Maar bij somatische therapie is het lichaam het startpunt. Deze vorm van therapie cultiveert een bewustzijn van lichamelijke sensaties. Het leert mensen zich veilig te voelen in hun lichaam terwijl ze gedachten, emoties en herinneringen onderzoeken.

Cognitieve gedragstherapie richt zich op bewuste gedachten en daagt gedachten uit die met angst en gedrag te maken hebben. Door herhaalde blootstelling went je lichaam geleidelijk aan ongemakkelijke sensaties. Somatische therapie gaat meer over het direct verlichten van de spanning in het lichaam.

Zelfs mindfulness-meditatie, die door sommige deskundigen als somatisch van aard wordt beschouwd, verschilt op één belangrijk punt van somatische therapie. Bij mindfulness-meditatie laat je elk gevoel of elke emotie zonder oordeel toe, in plaats van je specifiek te richten op lichamelijke sensaties.

Hoe wordt somatische therapie uitgevoerd?

Een somatisch therapeut helpt mensen opgekropte spanning en emoties in hun lichaam los te laten. Dat gebeurt met verschillende mind-body technieken. Die lopen sterk uiteen, van ademwerk en lichaamsgerichte oefeningen tot aanraking, acupressuur, hypnose en dans.

Wat je kunt verwachten als je het wilt proberen

Een sessie begint vaak gewoon met praten. De therapeut vraagt daarna regelmatig wat je op dat moment in je lichaam merkt: waar je spanning voelt, hoe je ademt, of je ergens warm of juist gespannen wordt. Je werkt in een rustig tempo en bepaalt zelf hoe ver je gaat. Het is normaal als dat in het begin ongemakkelijk of juist een beetje vaag voelt.

Somatisch therapeut is in Nederland geen beschermde titel. Vraag daarom naar de opleiding van de therapeut en of die een BIG-registratie heeft of is aangesloten bij een beroepsvereniging. Verwacht geen snelle oplossing, en wees voorzichtig met beloftes dat trauma in een paar sessies ‘uit je lichaam’ verdwijnt. Heb je langer dan een paar weken last van herbelevingen, slaapproblemen, somberheid of spanning, ga dan eerst naar je huisarts of een psycholoog. Samen kun je kijken welke behandeling bij je past.

Zoek je ook praktische handvatten voor drukke periodes? Lees ook hoe je beter met stress leert omgaan.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen somatisch en psychosomatisch?

Somatisch betekent lichamelijk. Psychosomatisch gaat over lichamelijke klachten waarbij psychische factoren zoals stress een rol spelen.

Is somatische therapie bewezen effectief bij trauma?

Somatische therapie is minder uitgebreid onderzocht dan cognitieve gedragstherapie en EMDR, de best onderzochte behandelingen bij PTSS. Het wordt vaak als aanvulling op andere therapie gebruikt.

Wat gebeurt er tijdens een sessie somatische therapie?

Je praat met de therapeut en let tussendoor op wat je in je lichaam voelt, zoals spanning of je ademhaling. Daarnaast kunnen ademwerk, lichaamsgerichte oefeningen of beweging aan bod komen.

Wanneer ga je met traumaklachten naar de huisarts?

Als klachten zoals herbelevingen, slaapproblemen, somberheid of spanning langer dan een paar weken aanhouden. De huisarts kan je doorverwijzen naar een psycholoog.